Latina/Unua deklinacio

El Vikilibroj
Salti al navigilo Salti al serĉilo

Unua deklinacio[redakti]

Jen ni lernos, kiel deklinacii latinajn vortojn de la unua deklinacia modelo – do tiujn, kies genitiva formo finiĝas je -ae.

Same kiel la unua konjugacio, ankaŭ la unua deklinacio estas iel karakteriza je la vokalo a.

La ĝeneralajn finaĵojn de la latina unua deklinacio en la unuopaj kazoj/nombroj resumas la jena tabelo. Ili aplikeblas al preskaŭ iu ajn unuadeklinacia latina vorto.

Rosa, -ae, f.
1a deklinacio Rosa, -ae
Singularo Pluralo
Nominativo ros-a ros-ae
Genitivo ros-ae ros-ārum
Dativo ros-ae ros-īs
Akuzativo ros-am ros-ās
Vokativo ros-a ros-ae
Ablativo ros-ā ros-īs

Malregulaĵoj[redakti]

La vortoj dea, -ae, f., “deino” kaj fīlia, -ae, f., “filino” havas en la pluralaj dativo kaj ablativo la finaĵon -ābus (anstataŭ la regula -īs). Tio estas por ne konfuzi ilin kun iliaj viraj duadeklinaciaj ekvivalentoj deus “dio” kaj fīlius “filo” – ĝuste kiuj havas en la pluralaj dativo kaj ablativo la formojn deīs kaj fīliīs, respektive.

Genroj[redakti]

La plej multaj unuadeklinaciaj substantivoj estas ingenraj. Tamen ekzistas en la unua deklinacio ankaŭ virgenraj vortoj:

  • vortoj por ne nepre inaj profesioj (ekz. poēta, -ae, m., poeto; incola, -ae, m., enlonĝanto; agricola, -ae, m., kamparano; nauta, -ae, m., ŝipano; pīrāta, -ae, m., pirato)
  • gentonomoj (PersēsPersa, -ae, m., perso)
  • nomoj de riveroj (Sēquana, -ae, m., Sejno)
  • viraj propraj nomoj (Catilīna, -ae, m., Katilino), inter ili tiuj grekdevenaj, havantaj la malkutimajn finaĵojn -ās kaj -ēs (Aenēās, -ae[1], m., Eneo; Anchīsēs, -ae[2], m., Anĥizo)
  • iuj el la aliaj diversaj grekdevenaj vortoj (dynastēs, -ae, m., registo; comētēscomēta, -ae, m., kometo; xiphiās, -ae, m., spadfiŝo)

Grekeca deklinacio[redakti]

Ni jam scias, ke latino transprenis multajn vortojn el la greka lingvo. Por tiuj de la unua deklinacio estas karakterizaj la nominativaj finaĵoj -ās, -ēs (viraj) kaj (ina), fakte ekvivalentaj al la purlatina -a. Vortoj kun tiuj finaĵoj ofte sekvas en singularo iom ŝanĝitan deklinacian tabelon, kiu postportas signojn de la greka lingvo. Tiujn ni prezentos en unu pli posta ĉapitro.

Notoj[redakti]

  1. Aenēae
  2. Anchīsae